Po
wpadnięciu w „lalkomanię” musiałam „Lalkę” przeczytać po
raz kolejny. Nie ulega wątpliwości, że było warto i że po każdym
następnym przeczytaniu czy odsłuchaniu, odkrywa się w niej
zupełnie nowe aspekty. Gdy wie się, jak zakończą się
poszczególne wątki, można koncentrować się na zupełnie czymś
innym, na ludzkich charakterach, na tym jak epoka i usytuowanie w
hierarchii społecznej wpływały na ludzkie postawy, na tle
społecznym całej powieści, nawet na pewnej tajemnicy i wzmiankach
o transcendencji.
Charaktery
opisywanych postaci są niesamowite, każdy znajdzie tu kogoś
bliskiego sobie, a gdy czyta się po raz kolejny, te niby znane
postacie pokazują jeszcze inną twarz. Rzecki jest postacią trochę
z innej epoki, jakby nie dostosował się mentalnie do nowych czasów.
Takich osób zawsze i wszędzie jest sporo i słychać, jak
opowiadają, jak to było kiedyś i że kiedyś zawsze było lepiej.
Z drugiej strony jest uosobieniem takich wartości, jak lojalność,
pracowitość, przyjaźń. Ale czy na pewno jest taki zagubiony i
nieporadny i nie do końca rozumie, co się dzieje, jak np.
zauroczenie Wokulskiego Łęcką? Być może jest to tylko taki
powierzchowny odbiór, bo było kilka rozmów, w których to właśnie
Rzecki najlepiej rozumiał rzeczywistość. Przykładowo gdy doktor
Szuman dowodził, że to Żydzi są najbardziej pracowitym i mobilnym
narodem i że mimo wielu przeciwności losu, to przed nimi jest
przyszłość, bo nie zajmują mrzonkami, nie tracą czasu na głupie
wynalazki, to Rzecki odparł mniej więcej w ten deseń, że może
to jednak ci oderwani od rzeczywistości marzyciele dokonają tak
epokowych odkryć, jak np. maszyny latające i że to oni pchną
ludzkość do przodu bardziej, niż Żydzi handlem.
Z
opisanych osób mało kto jest jednoznaczny. Większość stanowi
mieszankę dobra i zła, u jednych ta szarość jest bliższa bieli,
a u innych czerni, a i to się też zmienia. Wspomniany Szuman nie
zawsze był cynikiem, bywał też altruistą, ten cynizm był maską,
którą niekiedy zakładał. Większość opisywanych postaci jest
skomplikowana, nikt prawie nie jest jednoznaczny. To fenomenalnie
uzmysławia, jak trudno jest dokonać oceny ludzkich zachowań i
docieć prawdziwych motywów określonego postępowania. Przykładowo
Krzeszowska jest koszmarna, ale przeżyła wcześniej porażającą
tragedię, śmierć dziecka. Sam Wokulski jest mieszanką
sprzeczności, najpierw powstaniec styczniowy, potem zbija majątek
na wojnie i na dostawach dla rosyjskiej armii. To też świetny
przykład tego, jak buntownik, dysydent polityczny, staje się
oportunistą i rewelacyjnie odnajduje się w systemie, z którym
wcześniej walczył. Przykłady można mnożyć. Prus pokazuje
charaktery i postawy ponadczasowe.
Wspaniała
jest galeria postaci, które powoli tracą swoją pozycję społeczną
i status finansowy, jak np. baron Krzeszowski czy Tomasz Łęcki,
generalnie cała arystokracja i nie mogą się z tym oczywiście
pogodzić. Szczególnie trudne do pogodzenia się było dla nich
zdobywanie majątku przez osoby z niższych, ich zdaniem, klas
społecznych. Obecnie usytuowanie w hierarchii społecznej przebiega
inaczej, urodzenie nie ma już takiego znaczenia, ale mechanizmy i
psychologiczne aspekty utraty i nabywania pozycji społecznej są
ponadczasowe. Wystarczy sobie przypomnieć, jak w państwie dochodzi
do zmiany władzy, w wielu instytucjach ludzie tracą stanowiska,
jak straszne jest wówczas wzburzenie, niedowierzanie, dramatyzowanie
i upatrywanie w następcach wszystkiego najgorszego.
Świetnie
pokazane są też kwestie głębsze, dotycząc sensu istnienia,
dobra, zła, transcendencji. Nie są one szczególnie wyeksponowane,
ale można je wyłuskać bez problemu. Przykładowo stary Szlangbaum
był mocno życzliwy wobec Rzeckiego, było to trwałe, a wyniknęło
z jednego zdarzenia, gdy subiekci zaczęli robić sobie antysemickie
żarty z innego subiekta, właśnie młodego Szlangabauma, Rzecki ich
zrugał i nie pozwolił na tego typu zachowanie. Dowiedział się o
tym stary Szlangabaum i mówił potem do Rzeckiego „Pan się ujął
za mój Henryczek”, nigdy mu tego nie zapomniał. Młody
Szlangabaum za to z kolei głębszej wdzięczności nie żywił, ale
tu już odrębny temat. Jedno dobro, przekazane przez Rzeckiego,
rezonowało potem bardzo długo. Analogicznie, np. pomoc byłej
prostytutce przez Wokulskiego, zmieniła nie tylko jej życie, ale
też jej przyszłego męża. Wokulskiego ta pomoc nie kosztowała
wiele pod każdym względem, a to dobro zmieniło kilka ludzkich
istnień na trwałe.
Nikt
w powieści nie jest przesadnie religijny i temat Boga czy religii
nie został podjęty wprost. Są jednak opisy i dobra i zła. Są
zmianki o miłosierdziu, gdy Wokulski uznał, że nie zdemaskuje
publicznie oszusta Maruszewicza i nie użyje obciążających
Maruszewicza dokumentów, w których Maruszewicz podrobił podpis
barona Krzeszowskiego. Wówczas przyszło mu do głowy, że może
miłosierdzie jest najwyższą formą sprawiedliwości. Prus pisał
„Lakę” kilkadziesiąt lat przed tym, gdy siostra Faustyna miała
objawienia o miłosierdziu Bożym.
Inne
zaskakujące spostrzeżenia psychologiczne. W pewnym momencie
Wokulski stał się wykończony zabieganiem o Izabelę, podlizywaniem
się do arystokratów, ogólnie było mu źle. I co dało mu
ukojenie? Najprostsza rzecz na świecie, przebywanie w towarzystwie
życzliwych osób, jak Rzecki, Stawska i jej matka, oraz prowadzenie
rozmów na zwyczajne, niekiedy nawet banalne tematy. Nie podejmowali
żadnych wzniosłych kwestii, nie było napięcia, popisów, wszyscy
mieli do siebie zaufanie, aż Wokulski w końcu poczuł, że jest mu
lepiej.
Wiadomo,
że treść jest ważniejsza od formy, ale forma znaczenie również
ma. W związku z ukazaniem się serialu i filmu „Lalka”, są nowe
wydania powieści. Wydanie ze zdjęciami z filmu jest wyjątkowo
piękne, przyjemnie się je bierze do ręki, czytało mi się je po
prostu świetnie.
Kilka lat temu o "Lalce" pisałam tutaj, a o świetnym eseju Olgi Tokarczuk również o tej powieści tutaj
10/10