Bolesław Prus „Lalka”

  

        Po wpadnięciu w „lalkomanię” musiałam „Lalkę” przeczytać po raz kolejny. Nie ulega wątpliwości, że było warto i że po każdym następnym przeczytaniu czy odsłuchaniu, odkrywa się w niej zupełnie nowe aspekty. Gdy wie się, jak zakończą się poszczególne wątki, można koncentrować się na zupełnie czymś innym, na ludzkich charakterach, na tym jak epoka i usytuowanie w hierarchii społecznej wpływały na ludzkie postawy, na tle społecznym całej powieści, nawet na pewnej tajemnicy i wzmiankach o transcendencji.

        Charaktery opisywanych postaci są niesamowite, każdy znajdzie tu kogoś bliskiego sobie, a gdy czyta się po raz kolejny, te niby znane postacie pokazują jeszcze inną twarz. Rzecki jest postacią trochę z innej epoki, jakby nie dostosował się mentalnie do nowych czasów. Takich osób zawsze i wszędzie jest sporo i słychać, jak opowiadają, jak to było kiedyś i że kiedyś zawsze było lepiej. Z drugiej strony jest uosobieniem takich wartości, jak lojalność, pracowitość, przyjaźń. Ale czy na pewno jest taki zagubiony i nieporadny i nie do końca rozumie, co się dzieje, jak np. zauroczenie Wokulskiego Łęcką? Być może jest to tylko taki powierzchowny odbiór, bo było kilka rozmów, w których to właśnie Rzecki najlepiej rozumiał rzeczywistość. Przykładowo gdy doktor Szuman dowodził, że to Żydzi są najbardziej pracowitym i mobilnym narodem i że mimo wielu przeciwności losu, to przed nimi jest przyszłość, bo nie zajmują mrzonkami, nie tracą czasu na głupie wynalazki, to Rzecki odparł mniej więcej w ten deseń, że może to jednak ci oderwani od rzeczywistości marzyciele dokonają tak epokowych odkryć, jak np. maszyny latające i że to oni pchną ludzkość do przodu bardziej, niż Żydzi handlem.

        Z opisanych osób mało kto jest jednoznaczny. Większość stanowi mieszankę dobra i zła, u jednych ta szarość jest bliższa bieli, a u innych czerni, a i to się też zmienia. Wspomniany Szuman nie zawsze był cynikiem, bywał też altruistą, ten cynizm był maską, którą niekiedy zakładał. Większość opisywanych postaci jest skomplikowana, nikt prawie nie jest jednoznaczny. To fenomenalnie uzmysławia, jak trudno jest dokonać oceny ludzkich zachowań i docieć prawdziwych motywów określonego postępowania. Przykładowo Krzeszowska jest koszmarna, ale przeżyła wcześniej porażającą tragedię, śmierć dziecka. Sam Wokulski jest mieszanką sprzeczności, najpierw powstaniec styczniowy, potem zbija majątek na wojnie i na dostawach dla rosyjskiej armii. To też świetny przykład tego, jak buntownik, dysydent polityczny, staje się oportunistą i rewelacyjnie odnajduje się w systemie, z którym wcześniej walczył. Przykłady można mnożyć. Prus pokazuje charaktery i postawy ponadczasowe.

        Wspaniała jest galeria postaci, które powoli tracą swoją pozycję społeczną i status finansowy, jak np. baron Krzeszowski czy Tomasz Łęcki, generalnie cała arystokracja i nie mogą się z tym oczywiście pogodzić. Szczególnie trudne do pogodzenia się było dla nich zdobywanie majątku przez osoby z niższych, ich zdaniem, klas społecznych. Obecnie usytuowanie w hierarchii społecznej przebiega inaczej, urodzenie nie ma już takiego znaczenia, ale mechanizmy i psychologiczne aspekty utraty i nabywania pozycji społecznej są ponadczasowe. Wystarczy sobie przypomnieć, jak w państwie dochodzi do zmiany władzy, w wielu instytucjach ludzie tracą stanowiska, jak straszne jest wówczas wzburzenie, niedowierzanie, dramatyzowanie i upatrywanie w następcach wszystkiego najgorszego.

        Świetnie pokazane są też kwestie głębsze, dotycząc sensu istnienia, dobra, zła, transcendencji. Nie są one szczególnie wyeksponowane, ale można je wyłuskać bez problemu. Przykładowo stary Szlangbaum był mocno życzliwy wobec Rzeckiego, było to trwałe, a wyniknęło z jednego zdarzenia, gdy subiekci zaczęli robić sobie antysemickie żarty z innego subiekta, właśnie młodego Szlangabauma, Rzecki ich zrugał i nie pozwolił na tego typu zachowanie. Dowiedział się o tym stary Szlangabaum i mówił potem do Rzeckiego „Pan się ujął za mój Henryczek”, nigdy mu tego nie zapomniał. Młody Szlangabaum za to z kolei głębszej wdzięczności nie żywił, ale tu już odrębny temat. Jedno dobro, przekazane przez Rzeckiego, rezonowało potem bardzo długo. Analogicznie, np. pomoc byłej prostytutce przez Wokulskiego, zmieniła nie tylko jej życie, ale też jej przyszłego męża. Wokulskiego ta pomoc nie kosztowała wiele pod każdym względem, a to dobro zmieniło kilka ludzkich istnień na trwałe.

Nikt w powieści nie jest przesadnie religijny i temat Boga czy religii nie został podjęty wprost. Są jednak opisy i dobra i zła. Są zmianki o miłosierdziu, gdy Wokulski uznał, że nie zdemaskuje publicznie oszusta Maruszewicza i nie użyje obciążających Maruszewicza dokumentów, w których Maruszewicz podrobił podpis barona Krzeszowskiego. Wówczas przyszło mu do głowy, że może miłosierdzie jest najwyższą formą sprawiedliwości. Prus pisał „Lakę” kilkadziesiąt lat przed tym, gdy siostra Faustyna miała objawienia o miłosierdziu Bożym.

        Inne zaskakujące spostrzeżenia psychologiczne. W pewnym momencie Wokulski stał się wykończony zabieganiem o Izabelę, podlizywaniem się do arystokratów, ogólnie było mu źle. I co dało mu ukojenie? Najprostsza rzecz na świecie, przebywanie w towarzystwie życzliwych osób, jak Rzecki, Stawska i jej matka, oraz prowadzenie rozmów na zwyczajne, niekiedy nawet banalne tematy. Nie podejmowali żadnych wzniosłych kwestii, nie było napięcia, popisów, wszyscy mieli do siebie zaufanie, aż Wokulski w końcu poczuł, że jest mu lepiej.

    Wiadomo, że treść jest ważniejsza od formy, ale forma znaczenie również ma. W związku z ukazaniem się serialu i filmu „Lalka”, są nowe wydania powieści. Wydanie ze zdjęciami z filmu jest wyjątkowo piękne, przyjemnie się je bierze do ręki, czytało mi się je po prostu świetnie.

        Kilka lat temu o "Lalce" pisałam tutaj, a o świetnym eseju Olgi Tokarczuk również o tej powieści tutaj

10/10    

Marcin Wilk „Jedyna. Biografia Karoliny Lanckorońskiej” – audiobook, czyta Małgorzata Gołota

 

    Książka bardziej przypomina pracę naukową, w pewnych fragmentach nawet bardziej rozbudowane CV niż biografię. Słucha się jej ciężko, jest przeładowana faktami, datami, nazwiskami, ale nie ma w niej emocji. Sama postać Karoliny Lanckorońskiej potraktowana jest bardzo sucho, nie wiadomo, co, kiedy czuła, o czym myślała, o czym marzyła itp. itd. Jest sporo faktów historycznych, a o życiu wewnętrznym Karoliny jest tyle, co nic.

        Gdy czegoś nie można było udowodnić w sposób jednoznaczny, M. Wilk dany wątek zamykał. W wielu biografiach autorzy robią odwrotnie, stawiają pewne hipotezy, drążą poszczególne kwestie, wyciągają wnioski z przebiegu wydarzeń. Tutaj tego nie ma. Nie wiadomo więc tak na pewno, dlaczego Karolina nie wyszła za mąż, dlaczego nie miała dzieci, czy była zadowolona z tego stanu rzeczy, która osoba była dla niej najbliższa, kto był jej przyjacielem, co spowodowało, że była tak wielką patriotką itp. W odniesieniu do kwestii rodzinnych jest tylko zdawkowo wspomniane, że była tak zaangażowana w pracę, że nie miała czasu na męża i dzieci.

Nawet największa jej pasja, sztuka, potraktowana została bardzo sucho. Wiadomo, że jej ulubionym artystą był Michał Anioł, ale nie wiadomo dlaczego, nie wiadomo, co konkretnego w tym artyście ją urzekło, z czym się jej jego dzieła kojarzyły, jakie uczucia wzbudzały itp. Zamiast tego mowa jest np. o tym, że Lanckorońska sporo czasu poświęciła na badanie zdobień w suficie Kaplicy Sykstyńskiej i na ustalanie, jaką szkołę malarską prezentują.

    W przeciwieństwie do autora z dystansem podchodziłabym do listów Karoliny. Z pewnością są bardzo ważne, ale mogła w nich wiele rzeczy pomijać, ponadto bardzo mało jest w nich kwestii osobistych, arystokratka chyba nikomu się nie zwierzała. Szkoda, że autor nie próbował zgłębić tego, co tkwiło w niej w środku.

7/10

Joe Alex (Maciej Słomczyński) „Piekło jest we mnie”

 

        Jak zwykle lektura Słomczyńskiego jest lekka i przyjemna, dobrze i szybko się czyta, no i najważniejsze, nie jest pusta. Jako erudyta i wyśmienity znawca kultury angielskiej autor zawsze wplata w treść nawiązania do klasyki literatury czy sztuki, co jest taką wisienką na torcie. Nawiązania te wplata umiejętnie, bo odnoszą się one do takiej sytuacji, w jakiej znajdowali się i bohaterowie klasyki i wiele lat później, nawet setki lat później, bohaterowie Słomczyńskiego.

        W tym przypadku Słomczyński nawiązał do Miltona i jego chyba już niemal nieczytywanego „Raju utraconego”, poematu o dobru i złu, nawiązującego m. in. do Księgi Rodzaju z Pisma Świętego. To jest tylko kilka cytatów myśli szatana, ale za to całkowicie aktualnych. Jedni w szatana wierzą, inni nie, ale z reguły kojarzy się on z postacią z jasełek, albo z figurkami z drewna czy postacią z obrazów. U Miltona jest bytem duchowym, ale to, co mówi nie jest oderwane od rzeczywistości, wręcz przeciwnie, jest przerażające, bo wiele osób zachowuje się dokładnie tak, jakby byli samym złem. Szatan mówi:

„Gdziekolwiek zwrócę lot, tam czekać będzie

Gniew nieskończony, nieskończona rozpacz.

Gdziekolwiek zwrócę lot, tam wszędzie piekło

Piekło jest we mnie”.

        Maciej Słomczyński w prostej formie kryminału pokazał m. in. osobę, która po prostu jest złem, całkowicie pozbawioną jakichkolwiek skrupułów, zdolną dosłownie do wszystkiego, nierozróżniającą dobra od zła, jako dobro pojmującą to, co jest dobre dla niej. Osoba ta nie wygląda złowrogo, potrafi nawet być miłą. Ale jest kwintesencją zła, czego na pierwszy rzut oka nie widać. Widać tylko efekty działania, są takie jak opisał Milton. Gdziekolwiek się pojawi, dzieje się coś złego.

8/10 

Edmund Niziurski „Przygody Bąbla i Syfona” czyta Leszek Teleszyński

 

        Niziurski to już legenda, mimo upływu czasu nadal jest czytany i przez dzieci i przez dorosłych, nagrywane są audiobooki. Książki wcześniej nigdy nie czytałam.

W tym przypadku kompletnie nie rozumiem zachwytów, a co więcej, zauważyłam kilka koszmarnych fragmentów, w których zwierzęciu działa się krzywda, a traktowane to było jako coś normalnego. Mowa jest np. o pracowni biologii, gdzie trzymane były żywe zwierzęta. Trzymanie żywych zwierząt w sali szkolnej jest chorym pomysłem i nikt, kto kocha zwierzęta, nie byłby w stanie spokojnie patrzeć na to, jak tam wegetują i cierpią w różnych klatkach. Nikomu nie wydawało się to okrutne, nikt nie współczuł tym zwierzętom. Nie wiem za bardzo, do czego w ogóle te zwierzęta były potrzebne, a były to m. in. małpa, szczur, wąż, myszy i in.

Oczywiste jest, że prawa zwierząt są kwestią stosunkowo nową, wcześniej była inna obyczajowość, inne przepisy prawne, ale niektórzy ludzie wrażliwi na te kwestie byli zawsze. „Przygody Bąbla i Syfona” zostały wydane po raz pierwszy w 1993r. Gdyby autor w tej książce zaprotestował przeciwko takiemu traktowaniu zwierząt, może miałoby to jakiś wydźwięk. Ale tu jest totalny brak empatii do zwierząt. 

Szczur zaraz po opuszczeniu klatki zaczął uciekać, wyglądało to tak, jakby znalazłszy się w kuchni, wpadł do gara z gotującą się zupą i się żywcem ugotował. Finalnie wyszło na to, że faktycznie szczur jednak nie wpadł do tego gara się nie ugotował, ale wymyślenie czego takiego jest dla mnie nie do przyjęcia. 

5/10

Ian Rankin „Serce pełne grobów” – audiobook, czyta Janusz Zadura

 

        Najnowszy tom cyklu z Rebusem zapowiadał się intrygująco, faktycznie zaś słuchając, odbierałam go jako nieco męczący. Teoretycznie, streszczając, wszystko niby jest ok. Inspektor Rebus jest już na emeryturze, dopada go przeszłość, bo policja grzebie w starych sprawach i nowe kierownictwo ma zamiar brać się ponownie za te sprawy, w których policjanci łamali prawo. Ponieważ kilkadziesiąt lat wcześniej wszyscy policjanci łamali prawo, każdy z nich, łącznie z Rebusem, musiał liczyć się z tym, że może mieć problemy z powodu tych minionych dawno temu zdarzeń. W praktyce opisane jest to jednak tak, że ciężko jest się skupić, słuchanie nie jest żadną przyjemnością.

        Plusem jest opis jakby zderzenia dwóch światów, przeszłości i przyszłości. Odstęp niby nie jest duży, ale wygląda to tak, jakby była to cała epoka. Współcześnie łamanie prawa przez policjantów nie jest już ani tak nagminne, ani tak drastyczne, są kamery, media społecznościowe, trudno jest coś przykryć. Policjant, który się znęcał nad żoną, ma obecnie olbrzymie problemy. Kobiety kilkadziesiąt lat wcześniej nawet w policji traktowane były mniej więcej tak, jak wieki temu, obmacywanie, głupie uwagi i dowcipy były na porządku dziennym. W czasach młodości Rebusa w policji na wielką skalę panował mobbing, ale nikt tego nigdzie nie zgłaszał, nikt nie ścigał, traktowano to jak normę, bo przecież zawsze tak było.

        Najbardziej frapujący i przerażający zarazem jest opis samego Rebusa, który jest dość świeżym emerytem z problemami zdrowotnymi. Mieszka z psem, z dorosłą córką ma relacje dość luźne, partnerki ani przyjaciół nie ma. I nie jest w stanie funkcjonować bez pracy, włącza się w policyjne śledztwo, mimo że nie ma żadnych uprawnień do tego. Fascynuje go muzyka, ale nie na tyle, aby odpuścił sobie pracę. A zachowuje się na dodatek tak, jakby długo nie zauważał, co się dzieje dookoła, jakby był z zupełnie innej epoki i nagle się obudził i zorientował, że świat się zmienił. Czy każdy emeryt musi się tak zachowywać jak Rebus? Raczej nie, ale nie jednak niewykluczone, że może stać się tak, że to, jak my zachowujemy się współcześnie, za kilkanaście czy kilkadziesiąt lat będzie uchodziło za coś niewłaściwego, że wszystko szybko się zmieni i że wszyscy będziemy w pewnym stopniu Rebusami.

7/10

Adrian Sobieszczański „Warszawa śladami Wokulskiego”

 

 „Ja na przykład znam Stare Miasto od dziecka i zawsze wydawało mi się, że jest ono tylko ciasne i brudne. Dopiero gdy pokazano mi jako osobliwość rysunek jednego z domów staromiejskich (i to jeszcze w „Tygodniku Ilustrowanym” z opisem !), nagle spostrzegłem, że Stare Miasto jest piękne. Od tej pory chodzę tam przynajmniej raz na tydzień i nie tylko odkrywam coraz to nowe osobliwości, ale jeszcze dziwię się, żem ich nie zauważył wcześniej” – to słowa starego subiekta Rzeckiego z „Lalki.”

Adrian Sobieszczański w taki sposób opisał Warszawę w swojej książce – albumie, że czytelnik może stać się Rzeckim i może zacząć się zachwycać miastem. Autor jest varsavianistą i świetnie prowadzi spacery- wycieczki po Warszawie. Parę razy byłam na tych spacerach, są przez niego i innych przewodników ogłaszane na facebooku, jest tam program, miejsce zbiórki i każdy może się stawić. Pamiętam szczególnie „Śladami sztyletników z Powstania Styczniowego, czyli Al. Kaida XIX wieku”. Ostatnio chyba zajął się tylko pisaniem, bo nie widziałam informacji o wycieczkach pod jego przewodnictwem.

W książce mowa jest o miejscach, gdzie bywali bohaterowie „Lalki”, są cytaty z powieści, jest sporo zdjęć z epoki, jest to świetnie skomentowane. W przeważającej większości te miejsca istnieją nadal. A. Sobieszczański docieka, o jakich miejscach pisał Prus, w przypadku gdy w powieści nie było to jasno sprecyzowane. Są ciekawostki. Przykładowo wskazał, które konkretnie miejsce wygląda niemal tak samo, jak za czasów Prusa. Jest to Kościół Karmelitów przy Krakowskim Przedmieściu, tam Izabella kwestowała przed Wielkanocą. Co zaskakujące, te dzielnice i miejsca, które w czasach Prusa uchodziły za ekskluzywne, są takie również dziś. Dotyczy to chociażby Mokotowa z Alejami Ujazdowskimi. Ze Starym Miastem było odwrotnie, z racji zainstalowania się pod zaborami władz rosyjskich na zamku królewskim, na Starówce nikt nie chciał mieszkać, stała się dzielnicą biedoty.

Jeśli kogoś Warszawa jakoś szczególnie nie interesuje, i tak może sięgnąć po album, sporo się z niej dowie i o epoce i o „Lalce” Prusa.

9/10

Evzen Bocek „Arystokratka pod ostrzałem miłości” – tom II

 

        Cykl o arystokratce jest bardzo specyficzny, to czeski humor i trzeba się przyzwyczaić do konwencji. Najlepiej przeczytać każdy tom na jeden raz, to są króciutkie tomiki na 2, 3 godziny czytania każdy. Zaczyna śmieszyć dość szybko i ma się w ten sposób świetne popołudnie. Może oczywiście być tak, że kogoś to nie rozbawi, ale najlepiej się przekonać samemu.

        Narratorka Maria tak jak i w tomach poprzednich opowiada o życiu w odziedziczonym przez jej ojca, czeskim, kilkusetletnim zamku. Spotyka się tam z całą masą problemów, związane są one z rodzicami, pracownikami, turystami, w tym przypadku również z jej dwoma adoratorami. Te problemy dzięki dostrzeganiu w każdej opisywanej sytuacji aspektu komicznego, zamiast spędzać sen z powiek, stają się zabawnymi sytuacjami. Koszmarne wady opisywanych osób stają się komiczne i dzięki temu dużo łatwiej jest je znosić. Dzięki takiemu postrzeganiu rzeczywistości wszystko jest łatwiejsze i ciekawsze.

        W książce nie ma żadnej psychologii, opisów przyrody itp. Jej siła tkwi w unikalnym sposobie patrzenia na świat. Wydobywanie komizmu w otaczającym świecie rodzi dystans i tolerancję do rzeczywistości. Po przeczytaniu to specyficzne podejście do świata nawet się udziela czytelnikowi. Przez klika dni codzienne realia życia, aczkolwiek obiektywnie rzecz biorąc, wcale się nie zmieniły, wydawały mi się mniej denerwujące, a jednocześnie bardziej zabawne. Szkoda tylko, że ten efekt nie okazał się trwały, może powinnam sięgnąć po kolejny tom. 

            Nie da się ukryć, że nie ma tu efektu nowości, każdy kolejny tom jest nieco wtórny, ale jak dla mnie, potrafi bawić. Zamiast psychologii są zabawne portrety społeczeństwa, w tym przypadku reprezentowanego przez turystów, zwiedzających zamek. Turyści są w większości bardzo do siebie podobni, niezmiennie prawie nikogo żaden zamek zbytnio nie interesuje, ale gdy jest weekend, nie chcą siedzieć w domu, wolą robić cokolwiek, nawet zwiedzać zamek. Są też bardzo otwarci na wszelkie plotki o właścicielach zamku, którzy dorobili się już statusu lokalnych celebrytów.

7/10 

Patrycja Bereznowska, Magdalena Ostrowska – Dołęgowska „Ostatni bieg”

 

Nie jestem biegaczką, nie biegam w ogóle, książkę polecił mi kolega, zaznaczając, że jest w niej mowa nie tylko o bieganiu. I rzeczywiście tak właśnie jest. Napisana jest wyjątkowo sprawnie, czyta się ją świetnie, momentami bardzo ciężko jest się oderwać, niektóre biegi opisane są tak, że można poczuć się, jakby oglądało się je na żywo. Specyfika niektórych maratonów jest tak szczególna, że czyta się o nich tak, jakby mowa była o innej planecie. Dotyczy to np. ultramaratonu Badwater, jednego z najtrudniejszych na świecie, odbywającego się w Dolinie Śmierci. Opisane są zarówno zwykłe, lokalne biegi, jak też i te najtrudniejsze. Autorki skupiają się raczej na rzeczowych opisach, refleksje są, ale w mniejszym stopniu. Książka przypomina trochę reportaż, trochę autobiografię.

Najbardziej frapujący jest dla mnie związek pomiędzy wytrwałością, konsekwencją, umiejętnością walki do samego końca i podobnymi cechami, nieodzownymi w sporcie, a użytkowaniem tych cech w zwykłym życiu.

Patrycja Bereznowska miała w życiu bardzo ciężko, pochodziła z ubogiej, niewykształconej rodziny, do wszystkiego doszła sama, spotykała ją masa przeciwności losu, jak np. samobójstwo matki, czy znacznie później już choroba nowotworowa. Dzięki sportowi nie załamała się trwale, tak jak niektóre osoby, wpadające pod wpływem przeciwności losu chociażby w alkoholizm. Patrycja przechodziła czasowe doły psychiczne, ale finalnie nie ugrzęzła na trwałe w depresji. Podniosła się. Pomógł jej w tym sport. 

Nie jest to zbyt odkrywcze, ale sport rzeczywiście daje siłę do walki z wszelkimi przeciwnościami losu. Ciekawa jestem, jaki jest odsetek ludzi w trwałej depresji i w nałogach wśród osób, zajmujących się sportem i wśród pozostałej populacji. Wydaje mi się, że wśród osób ruszających się, tych pogrążonych w depresji i nałogach jest zdecydowanie mniej.

Szkoda, że w przeważającej większości nauczyciele WF-u, nie są w stanie zarazić zamiłowaniem do sportu uczniów. Można byłoby to przecież robić tak, żeby uczniowie poznali różnego rodzaju sporty, biegi, skoki, łyżwy, narty, pływanie, tenis, siatkówkę, koszykówkę itd. Każdy miałby wówczas szansę odkryć coś dla siebie i byłby szczęśliwszy.

7/10

Ken Follett „Klucz do Rebeki” – audiobook, czyta Andrzej Ferenc

 

 „Klucz do Rebeki” jest świetną powieścią historyczną i szpiegowską, z elementami romansu, z której poza rozrywką, można się sporo dowiedzieć o tym, co działo się w Egipcie w czasie II wojny i ofensywy Rommla. Tekst jest fenomenalnie odczytany, można niemal przenieść się w czasie. Całość szalenie wciąga. Poza nawiązaniem w tytule do mojej ulubionej powieści „Rebeki” Daphne de Maurier, głębszego związku pomiędzy obiema tymi powieściami nie ma.

Słuchając, czy czytając, obserwować można grę wywiadów w kulminacyjnym momencie wojny. Główne postacie w tej powieści to niemiecki super szpieg i angielski oficer z kontrwywiadu, stacjonujący w Kairze.

Ken Follett opisuje tu sytuację, kiedy to naprawdę wyjątkowo inteligentni ludzie, robią coś szalenie ważnego, mają wiedzę, samozaparcie, motywację itp., zaś dowodzeni są przez osoby niekompetentne. Wywiad niemiecki przekazywał swoim szpiegom fałszywe angielskie funty, co stało się początkiem końca niemieckiego szpiega Alexa Wolffa. Angielski kontrwywiad z kolei nie chciał się wychylać, przełożony angielskiego majora Williama Vandama wolał przegapić prawdziwego niemieckiego szpiega, niż zaryzykować i narazić się na to, że włoży sporo sił i środków na poszukiwanie szpiega tam, gdzie mogło go nie być. Tego rodzaju sytuacja nie jest wcale rzadka, zarówno w czasie wojny i pokoju, tutaj konformizm, serwilizm i głupota osób, zajmujących wyższe stanowiska w hierarchii określonych instytucji, opisane są bardzo rzeczowo i sugestywnie.

Świetnie pokazana jest też mentalność szpiega, tzn. te aspekty, na które nie zawsze zwraca się uwagę. Mam tu na myśli poza inteligencją, wiedzą, sprawnością fizyczną - absolutną bezwzględność. Liczy się tylko zadanie. Tak przynajmniej wyobrażał to sobie Ken Follett.

8/10

Ryszard Ćwirlej „Na trwogę bije dzwon” – audiobook, czyta Adam Cywka

 

        Ryszard Ćwirlej fenomenalnie opisuje czas dwudziestolecia międzywojennego, w tym przypadku również początku wojny. Wydarzenia szalenie wciągają, każdej książki można słuchać bez względu na to, czy ktoś zna poprzednie tomy cyklu, czy nie. Adam Cywka wspaniale sobie poradził z odczytaniem, słuchając, można odnieść wrażenie, jakby raz mówiła np. rzeczywista niemiecka hrabina, albo innym razem dla odmiany miejscowy złodziej.

Opisywana historia jest trochę z pogranicza kryminału i gry wywiadów. Rzecz rozpoczyna się w 1938r. Zawsze czytając, czy słuchając książek Ćwirleja, ma się wrażenie pewnego bardzo bliskiego kontaktu z osobami o takiej mentalności, z którymi w innych okolicznościach spotkać się nie można. Nie chodzi tu tylko o to, że bohaterowie Ćwirleja żyli w innych czasach. Prezentowali oni takie typy osobowości, które są ponadczasowe. Przykładem takim jest brawurowy złodziejaszek, Tolek Grubiński, współpracujący i z polską policją i z polskim wywiadem. Można poznać jego system wartości i inne cechy, stanowiące zadziwiającą mieszankę dobra i zła, odwagi, chytrości, cwaniactwa, swoistego rodzaju lojalności wobec kraju, żony i dzieci.

        Czymś całkowicie unikanym jest opis ludności, zamieszkującej w tamtym czasie Poznań i teren Wielkopolski. To totalna mieszanina polskości i niemieckości. Większość ludzi bez względu na wykształcenie potrafiła porozumieć się i w j. polskim i niemieckim. Zawsze zadziwiała mnie Wielkopolska, tu jest opisany przymus wykształcenia. W okresie zaborów Niemcy traktowali Wielkopolskę jako swój kraj, posyłanie dzieci do szkoły było do pewnego wieku dziecka obowiązkowe. Pożytki z wykształcenia są oczywiste i nie zamierzam się nad tym rozwodzić. Po skończeniu szkoły dzieci miały zdecydowanie większą szanse na normalną pracę, znajomość języka niemieckiego była do tego nieodzowna, Polacy dzięki wykształceniu nie musieli być tylko dołami społecznymi. Skończenie niemieckiej szkoły nie oznaczało wynarodowienia, gdyby tak to działało, nie byłoby udanego powstania wielkopolskiego w 1918-1919r. Kluczowa była tu kwestia wychowania w domu, potem ewentualne małżeństwo.

        Gloryfikowana jest w naszej historii sytuacja dzieci z Wrześni z 1901-1902 r. i ich bunt i ich rodziców przeciwko germanizacji, głównie p-ko nauce religii w j. niemieckim. Ćwirlej o tym nie wspomina, ale skojarzenia same się nasuwają. Jest właśnie druga strona medalu, czyli Polacy po skończeniu niemieckiej szkoły, mający szersze horyzonty intelektualne, szanse na wyższe wykształcenie, na normalną pracę. A po wybuchu II wojny, znajomość j. niemieckiego stała się już niekiedy sprawą życia i śmierci. To dzięki skończeniu niemieckich szkół i perfekcyjnej znajomości j. niemieckiego komisarz Fischer, czyli główna postać cyklu, mógł współpracować z polskim wywiadem i rozpracowywać Niemców. Mógł dzięki temu myśleć o tym, aby w czasie wojny wejść w szeregi wywiadu niemieckiego i zdobywać informacje dla Polski. Pragmatyzm wielu Wielkopolan jest godny podziwu. Gdyby wszyscy prezentowali taka postawę jak rodzice dzieci z Wrześni, byłoby z nami kiepsko.

8/10

Maryla Szymiczkowa „Rozdarta zasłona” tom II cyklu z profesorową Szczupaczyńską

 

         Miłośnicy kryminałów retro nie powinni być zawiedzeni. Jak zawsze widać olbrzymią dbałość autorów o oddanie realiów epoki. Profesorowa Szczupaczyńska poszukuje tym razem zabójcy swojej służącej, Karolci. Z jednej strony można obserwować tzw. wyższe sfery, czyli środowisko stosunkowo zamożnych elit Krakowa końca XIX wieku, a z drugiej właśnie grupy społeczne z samych nizin, biedotę plus zdemoralizowanych przestępców, sutenerów itp. . Mimo podjęcia poważnego i tragicznego tematu, jest jak zwykle spora dawka humoru, zarówno takiego najprostszego, jak np. prostytutka alkoholiczka, nazwana Mańką Pomidor, jak też i tego wyrafinowanego. W przypadku prostytutki śmieszny jest tylko jej przydomek, bo cała reszta, jej sytuacja, pod każdym względem jest tragiczna.

             Tytułowa „Rozdarta zasłona” to pokazanie innego oblicza społeczeństwa. Kraków nie był tu wyjątkiem. To biedota, ciemnota, prostytucja, przestępczość z jednej strony , a z drugiej dewocja, obłuda, poczucie wyższości, snobizm i totalne zakłamanie. Przedstawiciele uprzywilejowanych warstw nie chccieli słyszeć o tym, co dzieje się w innej dzielnicy, co dzieje się po zmroku itp.

            Autorzy opisali też liczne zmiany społeczne, techniczne, polityczne i wszelkie inne, jakie w tamtym czasie miały miejsce. Z naszego punktu widzenia, to teraz świat się błyskawicznie zmienia, ale krakowianie sprzed ponad 100 lat, też tak uważali. Generalnie widać totalną niechęć do jakichkolwiek zmian. Szczupaczyńska przykładowo cieszy się, że Kraków cały czas korzysta z tramwajów konnych i nie poszedł za przykładem innych miast, gdzie zdecydowano się na nieprzewidywalny i niebezpieczny pomysł tramwajów bez koni.

      Jednym ze wspomnianych zjawisk są próby młodych kobiet uzyskania prawa do studiowania. Kto najbardziej się temu sprzeciwiał? Profesorowie uniwersyteccy. Ich komentarze do tej sytuacji były potwornie żenujące. Utworzono pierwsze żeńskie gimnazjum, stało za tym 3 profesorów, ale uchodzili oni za nieco pomylonych i w środowisku nikt się z nimi nie liczył, realizując ten pomysł skompromitowali się totalnie w oczach ówczesnego świata. Jest też lekarz, Kurkiewicz, który udzielał pomocy medycznej najbiedniejszym kobietom, poddanym wówczas ostracyzmowi społecznemu, prostytutkom. Nie dbał o karierę ani o splendor, żył zgodnie ze swoim powołaniem. Był prekursorem seksuologii i prowadził badania w tym zakresie. Zainteresowanie tematyką seksualności i naukowe podejście do tej kwestii spowodowało, że również i on był postrzegany jako nie do końca normalny i nikt się z nim nie liczył. Żył w biedzie. Dzisiaj uczą się o nim studenci, ale gdy żył, nie miał lekko. Autorzy świetnie pokazali, że przekraczanie mentalne granic swojej epoki dane jest nielicznym i nie zawsze tych ludzi spotyka splendor, często jest odwrotnie.

    Wisienką na torcie są spotkania z osobami, które znane są z historii, np. Ignacy Daszyński czy Tadeusz Boy – Żeleński.

8/10